Қазақстанның электрэнергетикасы: негізгі деректер

Қазақ

Қазақстан Республикасы электрэнергетикасының құрамында мына секторлары бар: 

• электр энергиясының өндірісі;

• электр энергиясының берілісі;

• электр энергиясымен жабдықтау;

• электр энергиясын тұтыну;

• электрэнергетикасы саласындағы басқа да қызмет.

Электр энергиясы өндірісінің секторы

Электр энергиясының өндірісін Қазақстанда түрлі меншік формасындағы 138 электр станциясы жүзеге асырады. Жағдай бойынша 01.01.2019 ж. Қазақстан электрстанцияларының жалпы белгіленген қуаты 21 901,9 МВт, еркіндегі бар қуаты — 18894,9 МВт құрайды. 

Электр станциялары ұлттық мәндегі электрстанцияларына, өнеркәсіптік арналу электрстанцияларына және өңірлік арналу электрстанцияларына бөлінеді. 

Ұлттық мәндегі электр станцияларына Қазақстан Республикасы электр энергиясының көтерме нарығындағы тұтынушыларға электр энергияның өндіруі және сатуымен қамтамасыз ететін ірі жылу электр станциялары жатады: 

• Б.Г. Нұржанов атындағы «Екібастұз ГРЭС-1» ЖШС; 

• «Екібастұз ГРЭС-2 станциясы» АҚ;

• «ЕЭК» АҚ ЭС, ERG, «Еуразиялық тобы»;

• ГРЭС Топар «Kazakhmys Energy» ЖШС;

• Т.И. Батуров атындағы «Жамбыл ГРЭС» АҚ,

сондай-ақ қосымша ҚР БЭС жүктеме кестесін реттеу үшін де қолданылатын үлкен қуаттағы гидравликалық электрстанциялары: 

• Бухтарма  ГЭС «Казцинк» ЖШС,

• «AЭС Өскемен ГЭС» ЖШС,

• «AЭС  Шульба ГЭС» ЖШС,

Өнеркәсіптік мәндегі электрстанцияларына ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары мен жақын орналасқан елді мекендерін электр-жылумен жабдықтау үшін қызмет ететін электр және жылу энергиясының аралас өндірісі бар ТЭЦ-тер жатады: 

• ЖЭЦ-3 «Қарағанды Энергоорталық» ЖШС;

• ЖЭЦ БАС, ЭЭЦ-2 «Арселор Миттал Теміртау» АҚ;

• ЖЭЦ «ССТБӨБ»АҚ, ERG, «Еуразиялық тобы»;

• Балхаш ЖЭЦ, Жезқазған ЖЭЦ «Kazakhmys energy» ЖШС;

• ЖЭЦ-1 «Қазақстан Алюминий» АҚ, ERG, «Еуразиялық тобы» және басқалары. 

Өңірлік мәндегі электрстанциялары — бұл электр энергиясын өңірлік электржелілік компаниялары және энергия беруші ұйымдары арқылы іске асыруын, сондай-ақ жақын орналасқан қалаларды жылумен жабдықтауды жүзеге асыратын аумақтармен ықпалдасқан ТЭЦ. 

Электрэнергияның беріліс секторы

Қазақстан Республикасының электр желілері 0,4–1150 кВ кернеуі бар, электр энергиясының берілісі және (немесе) таратылуы үшін арналған қосалқы станцияларының, үлестіру құрылғыларының және оларды жалғайтын электр берілісі желілерінің жиынтығын ұсынады. 

Қазақстан Республикасының БЭЖ-індегі жүйеқұрушы желісінің рөлін ұлттық электр желісі (ҰЭЖ) орындайды, ол республиканың өңірлері және шектес мемлекеттер (Ресей Федерациясы, Қырғыз Республикасы және Өзбекстан Республикасы) энергожүйелерінің арасындағы электр байланыстарын, сондай-ақ электр станцияларымен электр энергиясының берілуін және оның көтерме тұтынушыларға жеткізілуін қамтамасыз етеді. Қосалқы станциялары, үлестіру құрылғылары, электр берілісінің өңіраралық және (немесе) мемлекетаралық желілері, кернеуі 220 кВ және одан жоғары, ҰЭЖ құрамына кіретін электрстанцияларының электр энергиясын беруін жүзеге асыратын электр берілісі желілері «КЕGОС» АҚ Электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясының балансында болады.

Өңірлік деңгейдегі электр желілері өңір ішіндегі электр байланыстарын, сондай-ақ электр энергиясының бөлшек тұтынушыларға берілуін қамтамасыз етеді. Өңірлік деңгейдегі электр желілері өңірлік электржелілік компанияларының (ӨЭК) балансында және пайдалануында болады.

Энергия беруші ұйымдары (ЭБҰ) шарттар негізінде электр энергиясының меншікті немесе пайдаланылатын (жалға алу, лизинг, сенімді басқару және пайдаланудың басқа да түрлері) электр желілері арқылы көтерме және бөлшек нарығының тұтынушыларына немесе энергиямен жабдықтаушы ұйымдарына берілуін жүзеге асырады.

Электрмен жабдықтау секторы 

Қазақстан Республикасының электр энергиясы нарығының электрмен жабдықтау секторы электр энергиясын энергия өндіруші ұйымдарынан немесе орталықтандырылған саудалардан сатып алуды және оны кейіннен түпкі бөлшек тұтынушыларына сатуды жүзеге асыратын энергиямен жабдықтаушы ұйымдарынан (ЭЖҰ) тұрады. ЭЖҰ бөлігі электрэнергияның «кепілді жабдықтаушыларының» функцияларын орындайды.

Қазақстан Республикасының электр энергиясы нарығы 

Электрэнергиясының нарығы көтерме және бөлшек деп бөлінеді, жылыту энергиясының нарығы тек бөлшек нарығымен ұсынылған. 

Электр желілерін иеленетін Жүйелік операторы, ӨЭК мен басқа да ұйымдары, табиғи монополиялар саласы мен реттелетін нарықта басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік органымен белгіленген тәртіпте барлық қатысушылардың электр энергиясының нарығына еркін қолжетімділігін қамтамасыз етеді.

Электр немесе жылу энергиясы нарығында өндіру, берілу және тұтыну барысында туындайтын қатынастары электрэнергетикада тиісті шарттармен реттеледі. 

Қазақстан Республикасының электрэнергиясы көтерме нарығының функционалдық құрылымы мыналарды қамтиды: 

• электрэнергияның орталықсыздандырылған сатып алу-сату нарығын (электрэнергияны сатып алу-сатудың екіжақты шарты);

• электр энергиясын қысқамерзімді (спот-сауда), орташамерзімді (апта, ай) және ұзақмерзімді (тоқсан, жыл) негізінде сатып алу-сату мәмілесін жүзеге асыратын электрэнергияның орталықтандырылған сауда нарығын;

• Қазақстан Республикасының бірыңғай электрэнергетикалық жүйесінде электр энергиясын өндіру-тұтынудың нақты және шартты мөлшері арасында операциялық тәулікте туындайтын сағаттық теңгерімсіздіктерін табиғи және кейіннен қаржылық реттеу мақсатында жұмыс істейтін нақты уақыт режиміндегі теңгерімдеуші нарығын;

• мемлекеттік стандарттармен белгіленген ҚР БЭЖ жұмысының сенімділігін және электр энергиясының сапасын қамтамасыз ету үшін ҚР БЭЖ Жүйелік операторы жүйелік қызметтер көрсетуді және Қазақстан Республикасы электр энергиясының нарығы субъектілерінен қосалқы қызметтерін сатып алуды жүзеге асыратын жүйелік және қосалқы қызметтер нарығын. 

• 01.01.2019 ж. электр қуатын нарығы енгізіледі.

Қазақстан Республикасының электр энергиясы көтерме нарығының субъектілері арасында туындайтын қатынастар Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасымен, Қазақстан Республикасының электр энергиясы көтерме нарығын ұйымдастыру және жұмыс істеу қағидаларымен, басқа да нормативтік құқықтық актілерімен және электр энергиясының көтерме нарығы субъектілерінің арасындағы шарттарымен реттеледі.

Энергия өндіруші ұйымдары Қазақстан Республикасы электр энергиясының көтерме нарығында электр энергиясын өндіру және сату бойынша қызметін олардың мына талаптарды орындауы барысында жүзеге асырады:

1) Қазақстан Республикасының заңнамасымен қарастырылған тәртіпте лицензиясының болуы; 

2) ұлттық және (немесе) өңірлік электр желісіне қолжетімділіктің болуы; 

3) электр энергиясының көтерме нарығына кем дегенде 1 мегаватт (бұдан әрі - МВт) көлемінде орташатәуліктік қуатын жеткізу және олардың біріздендіруін Жүйелік операторда орнатылған жүйелермен қамтамасыз ететін  коммерциялық есептеу, телекоммуникация жүйелерінің болуы. 

Ұлттық электр желілеріне қосылған энергия өндіруші ұйымдарына ұлттық электр желілеріне қолжетімділігі Жүйелік операторымен мына шарттардың болу жағдайында ұсынылады: 

1) Қазақстанның бірыңғай электрэнергетикалық жүйесінде электр энергиясын өндіру/тұтыну режимдерін техникалық диспетчерлендіру бойынша қызметтерін көрсетуге; 

2) Қазақстанның бірыңғай электрэнергетикалық жүйесінде электр энергиясын өндіру/тұтынудың теңгерімдеуін ұйымдастыру бойынша қызметтерін көрсетуге. 

Өңірлік электржелілік компанияларының электр желілеріне қосылған энергия өндіруші ұйымдарына ұлттық электр желілеріне қолжетімділігі энергия өндіруші ұйымының Жүйелік операторымен Қазақстанның бірыңғай электрэнергетикалық жүйесінде электр энергиясын өндіру/тұтыну режимдерін техникалық диспетчерлендіру бойынша соңғысымен қызметтерін көрсетуге шарттарының болуы жағдайында ұсынылады. 

Электр энергиясының орталықсыздандырылған нарығындағы тұтынушылар Азаматтық кодексіне сәйкес электр энергиясын жеткізудің бағасы, көлемі және талаптары бойынша сатып алу-сату шарттарын жасасады.

Электр энергиясын тұтынушылар электр энергиясының көтерме нарығына мына талаптарды орындау барысында қатысады: 

1) ұлттық және (немесе) өңірлік электр желілеріне қолжетімділіктің болуында; 

2) электр энергиясының көтерме нарығында кем дегенде 1 МВт көлемінде орташатәуліктік (базалық) қуатын сатып алуында және олардың  біріздендірілуін Жүйелік операторда орнатылған жүйелермен қамтамасыз ететін коммерциялық есептеудің автоматтандырылған жүйелерінің, телекоммуникация жүйелерінің болуында. 

Ұлттық электр желілеріне қосылған электр энергиясын тұтынушыларға ұлттық электр желілеріне қолжетімі Жүйелік оператормен мына шарттардың болуы барысында ұсынылады: 

1) ұлттық электр желісі бойынша электр энергиясын беру жөніндегі қызметтерін көрсетуге; 

2) импортталынатын электр энергиясын техникалық диспетчерлендіру жөніндегі қызметтерін көрсетуге (электр энергиясын импорттауды жүзеге асыру жағдайында);  

3) Қазақстан Республикасының бірыңғай электрэнергетикалық жүйесінде электр энергиясын өндіру/тұтынудың теңгерімдеуін ұйымдастыру жөніндегі қызметтерін көрсетуге.  

Өңірлік электржелілік компанияларының электр желілеріне қосылған электр энергиясын тұтынушыларға ұлттық электр желісіне қолжетімділігі олардың мына талаптарды орындауы барысында ұсынылады:

1) ұлттық электр желісі бойынша электр энергиясын беру жөніндегі қызметтерін көрсетуге Жүйелік оператормен шарттың болуы; 

2) импортталынатын электр энергиясын техникалық диспетчерлендіру жөніндегі қызметтерін көрсетуге (электр энергиясын импорттауды жүзеге асыру жағдайында) Жүйелік оператормен шарттың болуы;

3) өңірлік электр желісіне қолжетімділіктің болуы. 

Энергия жабдықтаушы ұйымдары Қазақстан Республикасы электр энергиясының көтерме нарығында қызметін мына талаптарды орындау барысында жүзеге асырады:

1) энергиямен жабдықтау мақсатында электр энергияны сатып алу құқығына лицензиясының болуы; 

2) ұлттық және (немесе) өңірлік электр желісіне қолжетімділіктің болуы;  

3) электр энергиясының көтерме нарығында кем дегенде 1 МВт көлемінде орташатәуліктік (базалық) қуатын сатып алу-тұтыну бойынша талаптарын орындау және олардың біріздендірілуін Жүйелік операторда орнатылған бас жүйелерімен қамтамасыз ететін коммерциялық есептеудің автоматтандырылған жүйелерінің, телекоммуникация жүйелерінің болуы. 

Ұлттық электр желісіне қолжетімділігі энергиямен жабдықтаушы ұйымдарының мына талаптарды орындау барысында ұсынылады: 

1) Жүйелік операторымен, электр энергиясын тұтынушыларын көрсете отырып, ұлттық электр желілері бойынша электр энергиясының берілісі жөніндегі қызметтерін көрсетуге және (немесе), электр энергиясының тұтынушыларын көрсете отырып, импортталынатын электр энергиясының (электр энергиясын импорттауды жүзеге асырған немесе осындай қызметтерді сатып алу жағдайында) техникалық диспетчерлендіруі жөнінде қызметтер көрсетуге шарттардың болуы; 

2) Жүйелік операторымен, электр энергиясын тұтынушыларын және/немесе энергия өндіруші ұйымдарын көрсете отырып, Қазақстанның бірыңғай электрэнергетикалық жүйесінде электр энергиясын өндіру/тұтынудың теңгерімін ұйымдастыру жөніндегі қызметтерін көрсетуге шарттардың болуы; 

3) егер электрмен жабдықтаушы ұйымдарында өңірлік электр желілеріне қосылған субъектілері болған жағдайда, өңірлік электр желілеріне қолжетімділіктің болуы.

Бөлшек нарығындағы электр энергиясын сатып алу-сату тұтынушылармен электр жабдықтаушы ұйымдармен жасасатын электрмен жабдықтау шарттарының негізінде жүзеге асырылады.

Электрэнергия нарығындағы операторлары

ҚР БЭЖ Жүйелік операторы - «KEGOC» АҚ (ҚР ЭМ 17.10.2014 ж. №61 бұйрығы) мына функцияларды орындайды:

1) Шартқа сәйкес ұлттық электр желісі бойынша электр энергиясын беру жөніндегі жүйелік қызметтерін көрсетеді, оның техникалық қызмет көрсетуін және пайдаланушылық дайындығында ұсталуын қамтамасыз етеді; 

2) нақты баланстарды жасау және электр энергиясын өндіру-тұтынудың тәуліктік кестесін қалыптастыруды қоса алғанда, шартқа сәйкес ҚР БЭЖ жұмысының орталықтандырылған жедел-диспетчерлік басқаруын жүзеге асыра отырып, техникалық диспетчерлендіру бойынша жүйелік қызметтерін көрсетеді;  

3) ҚР БЭЖ жұмысының сенімділігін қамтамасыз етеді; 

4) электр қуатын реттеу бойынша жүйелік қызметтерін көрсетеді; 

5) электр энергиясының өндіру-тұтыну теңгерімін ұйымдастыру бойынша жүйелік қызметтерін көрсетеді; 

6) Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгіленген тәртіпте электр энергиясы теңгерімсіздігінің қаржылық реттеуін жүзеге асырады; 

7) энергия өндіруші ұйымдарының арасында қуат резервтерінің көлемін, құрылымын, үлестірілуін және ҚР БЭЖ қуаты резервтерінің әрекет етуін анықтайды; 

8) нақты уақыты мен жүйелік және қосалқы қызметтер нарығының режимінде электр энергиясының теңгерімдік нарығының жұмыс істеуін ұйымдастыруды жүзеге асырады; 

9) параллель жұмыс режимдерінің тұрақтылығын және электр қуатын реттеуді басқару және қамтамасыз ету бойынша шектес мемлекеттерінің энергия жүйелерімен өзара әрекеттеседі;  

10) электр энергиясы көтерме нарығының барлық субъектілерінің бірыңғай ақпараттық жүйесін, электр энергиясының, релелік қорғау мен апатқа қарсы автоматикасының түйіндес құрылғыларын коммерциялық есептеудің автоматтандырылған жүйесін құру жөніндегі техникалық және әдістемелік басшылығын жүзеге асырады; 

11) электр энергиясының көтерме нарығы субъектілерінің ұлттық электр желісіне қолжетімділігі үшін тең жағдайларды қамтамасыз етеді; 

12) Қазақстан Республикасы электр энергиясының көтерме нарығы қатысушыларын коммерциялық және басқа да заңмен қорғалатын құпияны құрайтын мәліметтерді қозғамайтын ақпаратымен қамтамасыз етеді; 

13) электр станцияларының, қосалқы станцияларының, электр берілісі желілерінің негізгі жабдығын, релелік қорғау және апатқа қарсы автоматика құрылғыларын, технологиялық басқару жүйелерін жөндеуге шығаруды және олардың жұмысқа дайындығын қамтамасыз етуді келіседі; 

14) гидроэлектрстанцияларының су-шаруашылық баланстары мен ҚР БЭЖ жұмысы режимдерін ескере отырып, олардың жұмысының режимдерін әзірлеуге қатысады; 

15) электр энергиясы мен қуатының болжам теңгерімдерін әзірлеуді жүзеге асырады; 

16) электр қуаты нарығының жұмыс істеуін ұйымдастыруды жүзеге асырады;

17) түрлендіру қондырғыларының электр қуатын аттестаттауды жүзеге асырады;

18) тоқсан сайын уәкілетті органына қуат берудің келісілген схемалары туралы ақпаратын ұсынады;

19) жаңғыртылған энергияның көздерін пайдалануды қолдау саласында осы Заңмен және Қазақстан Республикасының заңнамасымен қарастырылған басқа да функцияларын жүзеге асырады.

«Электрэнергетикасы туралы» Қазақстан Республикасының қолданыстағы Заңына сәйкес 01.01.2008 жылдан бастап имитациялық режимде Қазақстан Республикасы электр энергетикасының теңгерімдеуші нарығы жұмыс істейді. 

Электрэнергияның теңгерімдеуші нарығының жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін «KEGOC» АҚ-ның 26.12.2007 жылғы №807 бұйрығына сәйкес «Энергоинформ» мекемесі Қаржылық орталығы болып анықталған. ҚР БЭЖ орталықтандырылған диспетчерлік басқаруын «KEGOC» АҚ-ның филиалы – «Жүйелік оператордың Ұлттық диспетчерлік орталығы - ЖО ҰДО» жүзеге асырады. ҚР БЭЖ-де орталықтандырылған жедел-диспетчерлік басқаруы ЖО ҰДО-ға тікелей жедел бағынатын тоғыз өңірлік диспетчерлік орталығының (ӨДО) схемасы бойынша ұйымдастырылған, олар «KEGOC» АҚ филиалдарының құрылымдық бөлімшелері «Жүйеаралық электр желілері» болып табылады.

Орталықтандырылған сауда нарығы субъектілердің электр энергиясының нарығына ашық кемсітусіз қолжетімін қамтамасыз ету және электр энергиясының ағымдағы нарықтық бағасының объективті индикаторын қалыптастыру мақсатында жұмыс істейді. Орталықтандырылған сауда нарығының жұмыс істеуін ұйымдастыруға жауапкершілігі электрэнергияның орталықтандырылған сауда нарығының операторы - «КОРЭМ» АҚ-ға жүктелген (ҚР ЭМРМ 04.03.2004 ж. №54 бұйрығы).