Электр энергиясын теңгерімдеуші нарықтың имитациялық режімдегі жұмысы туралы

Қазақ

 

Қазақстан Республикасының Энергетика және минералды ресурстары Министрі міндетін атқарушысының 2007 жылғы 30 қарашадағы № 269 бұйрығының негізінде (Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2007 жылғы 14 желтоқсанда № 5044 тіркелген), 2008 жылдың 1-тоқсанынан бастап теңгерімдеуші нарығының жұмысы теңгерімдеуші нарықта сатып алынған-сатылған электр энергиясына нақты ақшалай өзара есептесу рәсімдерінсіз имитациялық режимде жүзеге асырылады. Жұмыстың имитациялық кезеңі электр энергиясы көтерме нарығының барлық субъектілеріне электр энергиясының теңгерімдеуші нарығының жұмыс істеу жағдайларында өзара әрекеттесу тетігін жұмыспен өтеу үшін, Қазақстан БЭЖ-інде электр энергиясын өндіру-тұтыну дисбалансының нақты мөлшерін анықтау, қуат резервтеріндегі сұранысты нақтылау, теңгерімдеуші электр энергиясына бағалар диапазонын анықтау үшін қажет. «Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің кейбір бұйрықтарына өзгерістер және толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика Министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы № 676 бұйрығымен теңгеруші нарығының жұмысы 2019 жылғы 01 қаңтарға дейін имитациялық режимінде анықталған.   

Заңның 13-бабы 6-тармағына, сондай-ақ «Электр энергиясы теңгерімдеуші нарығының жұмыс істеу ережесінің» (бұдан әрі — Ереже) 4-тармағына сәйкес Қазақстан БЭЖ-і электр энергиясы көтерме сауда нарығының әрбір субъектісі электр энергиясының теңгерімдеуші нарығына қатысуға міндетті.

Бұл ретте, Ережелерге сәйкес, электр энергиясы көтерме сауда нарығының субъектісі электр энергиясының теңгерімдеуші нарығында электр энергиясын өндіру/тұтынумен байланысты өз теңгерімсіздіктерінің теңгерім Провайдері болуға немесе электр энергиясының теңгерімсіздіктерін қаржылық реттеу жауапкершілігін электр энергиясының көтерме сауда нарығындағы басқа субъектіге беруге құқылы.

Теңгеруші нарығы жұмысының имитациялық режимі электр энергиясының өндірісі-тұтынуының теңгерімін ұйымдастыру бойынша Жүйелік оператормен қызметтер көрсетуді, Есеп айыру орталығымен жасасқан шарттар бойынша теңгеруші нарығында сатып алынған-сатылған электр энергиясы үшін нақты ақшалай өзара есептесу рәсімдерінен басқа, Жүйелік операторымен көтерме нарығының субъектілері жасасқан шарттарының негізінде электр энергиясының теңгерімсіздіктеріне физикалық және қаржылық реттеулерін жүргізуді қоса алғанда, Ереже талаптарына сәйкес теңгеруші нарығының жұмыс істеуін қарастырады.  

Теңгерім Провайдері имитациялық режим кезінде өз бетінше теңгерім Провайдері ретінде қызмет көрсете алмайтын және осы жауапкершілікті оған тапсырған электр энергиясы көтерме сауда нарығының субъектілерімен электр энергиясының теңгерімсіздіктерін қаржылық реттеу қызметін көрсетуге шарт жасауы тиіс.

Имитациялық режимі ішінде Жүйелік операторымен және есеп айыру орталығымен көтерме нарығы субъектілерінің – Теңгерім Провайдерлерінің персоналын, сондай-ақ  «KEGOC» АҚ ЖЭТ филиалдары қызметкерлерін теңгеруші нарығы жүйесін бағдарламалық қамтамасыз етумен жұмыс істеудің қағидаларына және әдістеріне оқытулар жүргізеді, соның ішінде: тәуліктік кестесін қалыптастыру үшін электр энергиясы өндірісі-тұтынуының жоспарланған көлемі туралы деректерін беру бойынша, реттеуге қатысуға өтінімдерін, Жүйелі операторы деректерінің ақпараттық базасына қолжетімділігі тәсілдеріне, ЭТН әр субъектісі бойынша электр энергиясы өндірісі-тұтынуының нақты сағаттық мәндерін қалыптастыру бойынша.   

Имитациялық режим кезінде теңгерімдеуші нарық жүйесінің бағдарламалық жарақтандырылуын апробациялау үшін «Теңгерімдеуші электр энергиясын сатып алу/сату» шартының талаптарын орындау аясында теңгерім Провайдері мен Есеп айырысу орталығы арасында теңгерімдеуші нарықта электр энергиясын сатып алу-сатудың салыстырып тексеру актілерін жасасу, «Тестілеу» белгісі бар есеп айырысу кезеңінің қорытындысы бойынша ақы төлеуге шот-фактуралар жіберу жүзеге асырылады.

Әрбір теңгерім Провайдерінен алынған  теңгерімсіздіктің сағаттық көлемі туралы ақпараттық деректер, теңгерімдеуші электр энергиясының баға көрсеткіштері көтерме сауда нарығының субъектілеріне электр энергиясының көтерме сауда нарығында электр энергиясын өндіру/тұтынумен байланысты бизнес-процестерін оңтайландыруға көмектеседі. Имитациялық режим қорытындысы бойынша әрбір теңгерім Провайдері алдағы кезеңдегі бюджеттің кіріс және шығыс бөліктерін жоспарлау үшін қажетті талдау, ақпараттарын ала алады. Жүйелік оператордың теңгерімдеуші нарық жүйесіндегі ақпараттық дерекқорына ену мына тәртіпте жүргізіледі:

1. Теңгерімдеуші нарықтың әрбір субъектісі жүйенің ақпараттар дерекқорында тіркеледі, бұл үшін ол Жүйелік операторға (ЖО) қажетті байланыс ақпараттарын ұсынады, соның ішінде: Субъектінің заңды мекенжайын, тұлға деректерін қабылдауға-ұсынуға жауапты қызметкердің аты-жөні, лауазымы, e-mail, байланыс телефондарын.

2. ЖО өздерінің байланыс ақпараттарын берген барлық субъектілердің e-mail-ына тәуліктік кестелерін жіберу мүмкіндігін береді. Сондай-ақ тәуліктік кестені әзірлеу үшін шаблон ұсынылады.

3. Субъектілерге ЖО-мен «Қазақстан БЭЖ-інде электр энергиясын өндіру-тұтынуын теңгерімдеуді ұйымдастыру қызметін көрсету туралы», Есеп айырысу орталығымен «Теңгерімдеуші электрэнергияны сатып алуға-сатуға» шарт жасалғаннан кейін және оның аккаунты жүйеде жұмыс істей бастаған соң субъектіге Жүйенің веб-интерфейсіне ену мүмкіндігі (есептік жазбаның аты, ену паролы) беріледі.

4. Жүйеге қолжетім алған субъектілерінің меншікті берілген тәуліктік кестелерін, электр энергиясы өндірісі-тұтынуының нақты сағаттық мәндерін, теңгерімсіздіктер мөлшерлерін (меншікті және солармен провайдерленетін субъектілерін), сағаттық теңгерімсіздіктер бағасы мен құнын қарап тұруға мүмкіндіктері бар. Электр энергиясы өндірісі/тұтынуының теңдестірілуін ұйымдастыру бойынша шартында және Ережелерде көрсетілген техникалық шарттары мен талаптарын субъектілердің орындау барысында қалыптастырылған электрэнергиясы өндірісі/тұтынуының сағаттық нақты мәндері (ЭКЕАЖ деректері, ал ЭКЕАЖ жоқ деректері үшін – ЖО-мен келісілген жүктеу профилі, өндіру/тұтынудың жоспарланған көлемі туралы деректері, тәуліктік кестесін қалыптастыру үшін электр энергиясын сатып алу/сату).

Қазақстан Республикасында электр энергиясы теңгерімдеуші нарығының енгізілуіне байланысты неғұрлым жиі қойылатын сұрақтар

Теңгерімдеуші нарықтың жұмыс қағидаттары қандай?

Теңгерімдеуші нарық моделі қысқаша төмендегідей түсіндіріледі:

1. Нарық субъектілері арасында жасалған электрэнергияны сатып алу-сату жөніндегі екіжақты шарт бойынша өзара есеп айырысулар электр энергиясының тәуліктік кестеде көрсетілген (түзетулерді есепке ала отырып) көлеміне сай жүзеге асырылады;

     2. Жүйелік оператор берілген тәуліктік кестеден ауытқуға жол берген нарық субъектілерін анықтап отырады;

    3. Жүйелік оператор электр энергиясын теңгерімдеуші нарықта белгіленген баға бойынша сатып алуға немесе сатуға өтініш білдірген нарық субъектілерінен сағаттық тапсырыстарды қабылдайды;

   4. Барлық тәуліктік кестеден ауытқуларды реттеуді (теңгерімсіздіктерді табиғи реттеу) Жүйелік оператор қуаттың жедел резервтерін іске қосу немесе жұмыс істеп тұрған энергоблоктар жүктемесін азайту, сондай-ақ реттеуші-тұтынушылардың электр тұтыну көлемін өзгерте алу мүмкіндігін пайдалану жолымен жүзеге асырады;

   5. Теңгерімсіздіктерді реттеуге қатысатын нарық субъектілері туралы Жүйелік оператордан, ақпарат алған Есеп айырысу орталығы олармен теңгерімдеуші нарықта пайда түспеген жағдайда қалыптасқан баға бойынша есеп айырысады (теңгерімсіздіктерді қаржылық реттеу);

     6. Қазақстанның БЭЖ-нде қажетті қуат қорын қалпында ұстау Жүйелік оператордың энергия өндірушілерден қуат қорын әзір қалпында сақтау қызметін сатып алу есебінен жүзеге асырылатын болады;

Теңгерімдеуші нарықтың енгізілуіне орай қуатты реттеу қызметін көрсету нарығында не болмақ?

Қазіргі уақытта белгіленген тәуліктік кестеден ауытқу «KEGOC» АҚ (ауыспалы құрам) және Орталық Азия энергия жүйелері (негізгі құрам) көрсететін қуатты реттеу бойынша  қызметі мен электр қуатына қосымша тапсырыс беру арқылы тәуліктік кестеге түзетулер енгізу есебінен реттелуде.

Теңгерімдеуші нарық енгізілгеннен кейін «KEGOC» АҚ нарық субъектілеріне қуатты реттеу бойынша қызмет көрсетуді тоқтатады. Тәуліктік кестеден болатын ауытқулар теңгерімдеуші нарықта реттелетін болады. Бұл ретте Орталық Азияның энергия жүйесінен қуатты реттеу бойынша қызметті сатып алу және тәуліктік кестені түзету мүмкіндігі сақталады.

Көтерме сауда нарығында біріктірілген ЭКЕАЖ болмаған жағдайда тәуліктік кестеден нақты сағаттық ауытқулар қалай анықталатын болады?

Тәуліктік кестеден нақты сағаттық ауытқуларды есепке алу нарық субъектілерінің есепке алу құралдарымен жабдықталуына байланысты бірнеше тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін:

  1. егер барлық коммерциялық есепке алу нүктелері микропроцессорлық аспаптармен жабдықталған болса, ауытқулар солардың көрсеткіштері бойынша анықталады, бұл ретте Жүйелік оператормен деректердің беру нысаны мен регламентін келісу қажет;
  2. егер есепке алу нүктелері микропроцессорлық аспаптармен толық жабдықталмаған болса, қолда бар микропроцессорлық аспаптардың көрсеткіштері негізінде есепті кезең үшін жүктеме профилі жасалады, бұл шама есепті мерзім ішіндегі нарық субъектісінің электр энергиясын тұтыну/өндірудің жиынтық көлемін есептеуде қолданылады. Жүйелік оператормен есеп айырысу алгоритмін, нысанын және жеткізу регламентін келісу қажет;
  3. телеөлшемдер болған жағдайда, солардың негізінде есепті мерзім ішіндегі нарық субъектісінің электр энергиясын тұтыну/өндірудің жиынтық көлемін есептеуде қолданылатын жүктеме профилі жасалады. Жүйелік оператормен есеп айырысу алгоритмін, нысанын және жеткізу регламентін келісу қажет;
  4. телеөлшемдері болмаған жағдайда, жүктеме профилі маусымдық өткізілетін сағат сайынғы бақылау өлшеулер, электр энергиясының көтерме сауда нарығы субъектілерінің жұмыс режимінің басқа өлшемдерінің статистикалық ақпараттары негізінде қалыптасады;
  5. тұтынушының келісілген жүктеме профилі болмаған жағдайда, тұтынудың сағат сайынғы мәндерін анықтау үшін тұтынудың ұқсас құрылымымен немесе аталған тұтынушының жыл сайынғы жүргізілетін сағат сайынғы бақылау өлшемдерінің деректері бойынша тұтынушының үлгілі жүктеме бейінін пайдаланатын болады.

Жүктеме профилі барлық бар теңгерімдеуші нарығында тұтынудың сағаттық мәндерін анықтау үшін қолданылатынын атап өту қажет. Мысалға, Швецияда шамамен 40% тұтынушы ЭКЕАЖ жүйесін орнатудың қымбаттылығына байланысты жүктеме профилі бойынша теңгерімдеуші нарығында жұмыс істейді.

Теңгерімсіздіктердің қаржылық реттелуі қалай жүзеге асырылатын болады?

Электр энергиясы теңгерімсіздіктерінің қаржылық реттелуі Жүйелік операторының теңгерім провайдерлерімен жасасқан теңдестіруді ұйымдастыру жөніндегі қызметтерін көрсетуге арналған шарттары бойынша жүзеге асырылады, осы орайда теңгеруші электрэнергиясын сатып алу-сату операцияларын Есеп айыру орталығы теңгерім провайдерлерімен жасасқан теңдестіру электрэнергиясын сатып алу/сату шарттары бойынша жүзеге асырады.

Теңгерім провайдері үшін электр энергиясының теңгерімсіздігі Жүйелік операторының бекітілген тәуліктік кестесінде осы сағат үшін көрсетілген көлемнен бір сағат ішінде қабылданған (босатылған) электр энергиясы нақты көлемінің алгебралық сомасы ретінде есептеледі (келісілген реттеулерін ескере отырып). Декада сайын Жүйелік операторы теңгерімнің әр провайдері бойынша теңгерімсіздіктер бойынша өзара есептесу ведомосін қалыптастырады, онда әр сағат бойынша теңгерімсіздіктің көлемі мен белгісі, әр сағат бойынша теңдестірілетін электрэнергиясының бағасы, есеп айыру декадасына дебет пен кредитінің сомалық көлемі көрсетіледі. Есептік кезеңінің (ай) нәтижелері бойынша Жүйелік операторының Есеп айыру орталығы және теңгерім провайдері арасында Қазақстан Республикасы электр энергиясының көтерме нарығында электр энергиясы өндірісі/тұтынуының нақты балансы және теңгерімсіздіктері бойынша өзара есептесудің айлық ведомостері негізінде түпкілікті өзара есептесулері жүзеге асырылады.   

Жүйелік операторының есеп айыру орталығы                                                                                

Ережелерге сәйкес есеп айыру орталығы – Жүйелік операторының атынан теңгеруші нарығында теңгеруші электрэнергиясын сатып алу-сату бойынша операцияларын жүзеге асырушы Жүйелік операторының еншілес ұйымы.

«KEGOC» АҚ-ның 2013 жылғы 21 мамырдағы № 94 бұйрығымен Жүйелік операторының атынан теңгеруші электрэнергияны сатып алу-сату операциясын жүргізу мақсатында электрэнергияның теңгеруші нарығында (ЭТН) Есеп айыру орталығы болып «Энергоинформ» АҚ анықталған.     

 

01.01.2018 жылдың жағдайы бойынша Есеп айыру орталығы Теңгерім Провайдерлерімен теңгеруші электр энергиясын сатып алу/сатуға шамамен 208 шартын жасасқан, соның ішінде «KEGOC» АҚ және «Жаңғыртылатын энергия көздерін қолдау жөніндегі есеп айыру-қаржылық орталығы» ЖШС бар.    

Теңгерім Провайдерлерінің атына тұрақты негізде теңгеруші нарығында электрэнергияны сатып алу-сатуды салыстырып тексеру актілері, «Тестілеу» деген белгісі бар есеп айыру кезеңінің қорытындылары бойынша төлемге арналған шот-фактуралары жіберіліп тұрады. Теңгерім Провайдерлері, ЭТН SIEMENS жүйесіне қолжетімі бола тұра, сондай-ақ Есеп айыру орталығының атына, есеп айыру кезеңінде олармен ЭТН-ге жеткізілген электрэнергиясына тестілік шот-фактураларын төлемге шығарады.    

Есеп айыру орталығымен тұрақты негізде энергиямен жабдықтайтын және энергия беретін ұйымдарының жіберу тарифтеріне теңгеруші электр энергиясы құнының ықпал  етуіне, бұдан әрі осы ақпаратты «KEGOC» АҚ және «КОРЕМ» АҚ-ге ұсынумен, ай сайынғы мониторингі жүзеге асырылады.

Есеп айыру орталығы имитациялық режиміндегі ЭТН жұмысына қатысты бүкіл аналитикалық ақпаратты «Энергоинформ» АҚ-ның веб-сайтына орналастырады және жаңартып отырады.